Кіндік бауының ілмектері ұрықтың мойын тұсында жиі орналасады. Жүктілік кезінде бұл балаңыздың жағдайына әсер етпейді. Ал босану кезінде дәрігер бала босану жолымен жылжыған сайын оның жағдайын мұқият бақылап, жағдай өзгерсе, тиісті әрекет етуі керек.
Спирография — тыныс алу ағзаларының ауруларын диагностикалаудың негізгі әдістерінің бірі.
Зерттеу таңертең немесе күндіз, ашқарынға не жеңіл таңғы астан кейін 2 сағат өткен соң жүргізіледі. Ингалятордың әсер ету ұзақтығына қарай, зерттеуге дейін 6–24 сағат бойы ингаляторларды (беротех, сальбутамол, вентолин және т.б.) қолданбау керек. Өзіңізбен бірге флюорография немесе өкпе рентгенінің қорытындысын (нәтижесін) алып келіңіз.
Зерттеу күні әтір, дезодорант және иісі күшті басқа құралдарды қолдануға болмайды.
Тұрғылықты жердегі емхананың жолдамасы мен талон болған жағдайда тексеру тегін жүргізіледі.
Спирография 7 жастан бастап балаларға жүргізіледі, 75 жастан асқан пациенттерге жүргізілмейді.
Мына жағдайларда спирографиядан өту қажет:
- Себепсіз ұзаққа созылған жөтел (3–4 апта немесе одан ұзақ, көбіне ЖРВИ мен жедел бронхиттен кейін).
- Ентігу, кеуденің бітелгендей болуы.
- Көбіне дем шығарғанда сырылдап, ысқырып тыныс алу.
- Дем алу мен дем шығарудың қиындауы.
Мына жағдайларда спирографияны тұрақты түрде өткізу қажет:
- Көп жылдан бері темекі шегетін болсаңыз.
- Бронхитіңіз жиі асқынса немесе ентігу, ауа жетіспеу сезімі мазаласа.
- Тыныс алу жүйесінің ауруларына немесе аллергиялық ауруларға тұқым қуалайтын бейімділігіңіз болса.
- Бронх демікпесін емдеу тәсілін түзету қажет болса.
- Ластанған әрі шаңды ауамен тыныс алуға мәжбүр болсаңыз (зиянды өндірісте жұмыс істегенде).
Компьютерлік спирографияның көмегімен:
- 1. Бронхтардың жасырын түйілуін (өкпенің қауіпті аурулары — бронх демікпесі мен созылмалы обструктивті бронхиттің негізгі белгісін) дәл анықтауға болады.
- 2. Осы аурулардың арасында дәл ажыратпалы диагностика жүргізуге болады.
- 3. Аурудың ауырлық дәрежесін бағалауға болады.
- 4. Оңтайлы емдеу тәсілін таңдауға болады.
- 5. Жүргізіліп жатқан емнің тиімділігін уақыт өте бағалауға болады.
Бұл тексеру бронх обструкциясының қайтымдылығын да анықтауға мүмкіндік береді (қайтымды немесе ішінара қайтымды). Ол үшін бронхтарды кеңейтетін дәрілік препараттармен (беродуал, вентолин, беротех және т.б.) арнайы ингаляциялық сынамалар жүргізіледі.
Компьютерлік спирография мыналарды бағалауға мүмкіндік береді:
- Өкпе мен бронхтардың функционалдық жағдайы.
- Тыныс алу жолдарының өткізгіштігі.
- Бронхтардың обструкциясын (бронхтардың түйілуін) анықтау.
- Патологиялық өзгерістердің айқындық дәрежесі.
Спирография жүргізуге негізгі қарсы көрсетілімдер:
- Психикалық аурулардың асқынуы.
- Жедел инфекциялық ауру.
- Бактерия бөлінетін туберкулездің ашық түрі.
- Жалпы жағдайдың ауыр болуы.
- Қан түкіру.
- Миокард инфарктісінің жедел кезеңі.
- Жүктіліктің үзілу қаупі.
ҮШ ӨЛШЕМДІ ЭХОГРАФИЯ — кейбір жағдайда ұрықтың диагнозын нақтылауға мүмкіндік беретін жаңа технология. Ультрадыбыстық аппаратта үш өлшемді кескін алу мүмкіндігінің болуы оның сараптамалық класқа жататынын, ажыратымдылығы жоғары екенін және сапалы ультрадыбыстық зерттеулер жүргізуге мүмкіндік беретінін көрсетеді.
Үш өлшемді эхография ата-аналар үшін ультрадыбыстық кескінді түсініктірек етпейді. Бұл — жаңсақ түсінік! Жарнама журналдарында кейде көретін сәтті «фотосуреттер» белгілі бір жағдайларда (ұрықтың орналасуы, қағанақ суының мөлшері және т.б.) жүкті әйелді өте ұзақ тексерудің нәтижесінде алынады. Көп жағдайда толықтай объективті себептерге байланысты ұрықтың үш өлшемді «фотосуретін» алу мүмкін болмайды.
Үш өлшемді режимді пайдалану кәдімгі ультрадыбыстық зерттеудің ақпараттылығын арттырмайды, бірақ оның уақытын едәуір ұзартып, құнын қымбаттатады.
Бала жатырда өзіне ыңғайлы қалыпта орналаса алады. Көбіне босану ұрық басымен келген кезде өтеді. Ұрық әдетте жүктіліктің 32 аптасынан кейін, кейде одан да кеш осындай қалыпқа келеді. Сондықтан ерте мерзімде оның қалпының тұрақсыз болуы немесе жамбасымен жатуы сізді қорқытпауы тиіс.
УДЗ хаттамасында ұрық денесінің әр бөлігінің өлшемдері жүктіліктің әртүрлі мерзімдеріне сәйкес келетінін көруіңіз мүмкін. Бұл сізді қорқытпауы тиіс. Бірдей адам болмайтынын білесіз: біреуі бойшаң, біреуі аласа, біреуінің аяғы үлкен, біреуінікі кіші; бір жастағы адамдардың өзі әртүрлі өлшемдегі бас киім мен киім киеді. Дәл сол сияқты, жүктіліктің бірдей мерзімінде балалардың туғанға дейінгі өлшемдері де әртүрлі болуы мүмкін. Орташа өлшемдерден рұқсат етілетін ауытқулар бар, болашақ балаңыздың өлшемдері сол шектерде болуы мүмкін. Зерттеу жүргізетін дәрігер мұның бәрін ескереді.
Даун синдромы (21-трисомия) — ең кең таралған хромосомалық ауру. Жаңа туған нәрестелер арасында ол 600–800 босануға 1 жағдай жиілігімен кездеседі. Даун синдромы басқа хромосомалық синдромдар сияқты кездейсоқ пайда болады және емделмейді. Даун синдромының барлық жағдайында баланың ақыл-ой дамуы тежеледі, кейде даму ақаулары қатар жүреді және әрдайым ауыр зат алмасу мен иммундық бұзылыстармен байланысты болады.
Даун синдромы диагнозын инвазиялық араласу нәтижесінде алынған материалды арнайы зертханалық талдау арқылы ғана қоюға болады. Басқаша айтқанда, ұрықта Даун синдромына күдік болса, плацентадан, қағанақ суынан немесе ұрық қанынан жасушалар алу үшін ананың құрсағының алдыңғы қабырғасы арқылы пункция жасау қажет. Генетикалық зертханада осы жасушаларды әрі қарай талдау ұрықтың хромосомалық жиынтығын анықтап, әртүрлі бұзылыстарды диагностикалауға мүмкіндік береді.
Инвазиялық зерттеулер жағдайлардың 1,5–2%-ында жүктіліктің өздігінен үзілуіне әкелетіндіктен, оларды барлық жүкті әйелге жүргізуге болмайды. Сондықтан барлық пациенттің ішінен Даун синдромы бар баланың туу қаупі жоғары жүкті әйелдерді анықтау қажет.
Даун синдромы көп жағдайда мүлде дені сау отбасыларда кездейсоқ пайда болатынын тағы да атап өткен жөн.
Хромосомалық патологиясы, соның ішінде Даун синдромы бар баланың туу қаупін арттыратын факторлар:
- анасының жасы 35 және одан жоғары болуы;
- бұрын хромосомалық ауруы бар баланың тууы;
- ерлі-зайыптылардың бірінде хромосомалар құрылымының кейбір өзгерістерінің болуы;
- ананың қанындағы АФП, ХГЧ, РАРР-А (альфа-фетопротеин, хориондық гонадотропин, жүктілікпен байланысты ақуыз) деңгейлерін анықтау кезіндегі ерекше өзгерістер;
- ұрыққа кәдімгі ультрадыбыстық зерттеу жүргізгенде анықталатын белгілі бір ультрадыбыстық белгілер.
Аталған қауіп факторларының болуы ұрықта Даун синдромы бар дегенді білдірмейді. Бұл тек тексеруді кеңейтіп, тереңдетілген ультрадыбыстық зерттеу жүргізуге негіз болады. Ультрадыбыстық зерттеу Даун синдромын диагностикалауға мүмкіндік бермейтінін атап өту қажет!
Оның көмегімен бұл синдромға тек күдік келтіруге болады, өйткені осы хромосомалық бұзылысы бар ұрықтардың орта есеппен 75%-ында белгілі бір ультрадыбыстық белгілер болады.
Қалай болғанда да, Даун синдромын әрбір нақты жағдайда диагностикалау елеулі қиындық туғызады. Өкінішке қарай, әлі күнге дейін Даун синдромы жағдайларының кемінде 50%-ы босануға дейін анықталмай, туғаннан кейін ғана диагностикаланады. Бұл аурудың пренаталдық диагностикасының тиімділігін арттыру үшін жүктіліктің 12–14 аптасында ультрадыбыстық зерттеуді ананың қанындағы ХГЧ және РАРР-А деңгейлерін анықтаумен қатар жүргізу қажет. Бұл қауіп тобын дәлірек анықтап, инвазиялық араласуды уақтылы жүргізуге мүмкіндік береді. Осы қан талдауы 10–14 апта аралығында (ең дұрысы 12–14 аптада) немесе 16–18 апта аралығында тапсырылады (мерзім соңғы етеккірдің бірінші күнінен есептеледі).
Есіңізде болсын!
Жүктіліктің басқа мерзімдерінде талдау нәтижелерін түсіндіру қиын, сондықтан оның ақпараттылығы төмендейді.
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі бекіткен және барлық медициналық мекемеде қолданылуы міндетті ультрадыбыстық зерттеудің стандартты хаттамасы ультрадыбыспен зерттеуге болатын ұрықтың барлық ағзалары мен жүйелерін міндетті түрде ретімен тексеруді қамтиды. Демек, босануға дейінгі ультрадыбыстық диагностикада тек ірі анатомиялық бұзылыстар анықталады. Өлшемі шағын ағзалардың (мысалы, қалқанша безі, ұйқыбез, бүйрекүсті бездері және кейбір басқа ағзалар) құрылымындағы өзгерістер мен ұсақ ақауларды (мысалы, жүрек перделерінің шағын ақауларын) анықтау әрдайым мүмкін бола бермейді.
Өте тәжірибелі маман оңтайлы жағдайда ультрадыбыстық зерттеу жүргізгеннің өзінде, туа біткен даму ақауларының ультрадыбыстық диагностикасының дәлдігі 90%-дан аспайды. Демек, өкінішке қарай, даму ақауларының кемінде 10%-ы босануға дейінгі тексеру кезінде анықталмайды. Бұл осы аурулардың көріну ерекшеліктеріне де, едәуір дәрежеде ультрадыбыстық аппараттың сапасы мен зерттеу жүргізетін дәрігердің біліктілігіне де байланысты. Кейбір ауруларды пренаталдық диагностиканың басқа әдістерімен ғана анықтауға болады. Жүрек ақауларын босануға дейін диагностикалау әлі де ең үлкен қиындық туғызады.
Есіңізде болсын! Жүктілік кезіндегі ультрадыбыстық зерттеу өте ақпаратты, бірақ оның мүмкіндіктері шектеулі, сондықтан барлық мәселені шеше алмайды.
ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ұсынымдары мен пренаталдық диагностиканың халықаралық тәжірибесіне сәйкес жүктілік кезінде ультрадыбыстық тексерудің оңтайлы мерзімдері — 12–14, 22–24 және 32–34 апта (мерзім соңғы етеккірдің бірінші күнінен есептеледі).
Бірінші зерттеу (12–14 апта) жүкті әйелдер арасынан даму ақаулары, хромосомалық синдромдары (мысалы, Даун синдромы) және басқа туа біткен әрі тұқым қуалайтын аурулары бар бала туу қаупі жоғары топты анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу мерзімдері ұрықтың даму ерекшеліктерімен және эхография (ультрадыбыс) арқылы белгілі бір белгілерді анықтау мүмкіндігімен байланысты: бұл белгілер 11–12 аптаға дейін әлі болмайды, ал 14 аптадан кейін жоғалады. Олардың болуы ұрықтың ауру екенін білдірмейді. Олар анықталса, қосымша зерттеулер жүргізіп, кейін ұрықтың дамуын ультрадыбыспен мұқият бақылау қажет.
12–14 аптадағы бірінші зерттеу жүктіліктің мерзімін барынша дәл анықтауға; көпұрықты жүктілікті, ұрықтың өмірмен үйлеспейтін ауыр даму ақауларын анықтауға; «мойын қатпары кеңістігінің енін» өлшеуге мүмкіндік береді. Оның мөлшері хромосомалық патология, туа біткен жүрек ақаулары және басқа да аса ірі даму ақаулары қаупінің дәрежесін жоғары ықтималдықпен анықтауға мүмкіндік береді.
Есіңізде болсын!
Бірінші тексерудің мерзімін өзгерту оның тиімділігін төмендетеді.
Бірінші ультрадыбыстық зерттеу ұрықтың өлшемі шағын болғандықтан оның анатомиясын толық бағалап, даму ақауларының көпшілігін диагностикалауға мүмкіндік бермейді. Ұрықтың анатомиясын бағалаудың оңтайлы мерзімі — 22–24 апта.
Екінші зерттеу (22–24 апта) ұрықтың анатомиясын бағалау және ультрадыбыстық диагностикамен анықтауға болатын туа біткен даму ақауларының бар-жоғын тексеру үшін қажет. 22–24 апта аралығы ұрық құрылымдарын көру үшін оңтайлы. Жүктіліктің бұдан ерте және кеш мерзімдерінде ұрықтың көптеген құрылымы нашар көрінеді, бұл кейбір даму ақауларын өткізіп алуға себеп болуы мүмкін. 16–19 апта аралығында орта класты аппаратпен жасалған ультрадыбыстық зерттеулер көптеген даму ақауының кеш анықталуына немесе диагностикалық қателерге әкелуі мүмкін. Эхография маманының негізгі мақсаты — босануға дейін анықталатын туа біткен даму ақауларының барынша көбін диагностикалау үшін ұрықтың анатомиясын мұқият бағалау. Сондықтан зерттеуді білікті эхолог ажыратымдылығы жоғары заманауи ультрадыбыстық аппаратта жүргізуі керек.
Есіңізде болсын!
Өкінішке қарай, ұрықтың құрсақта қалыптасу заңдылықтарына байланысты даму ауытқуларының барлығын босануға дейін, тіпті 22–24 апта аралығында да ультрадыбыспен анықтау мүмкін емес. Кейбір аурулар жүктіліктің кеш мерзімінде немесе бала туғаннан кейін ғана білінеді.
Тексеру мерзімдерін өзгерту оның тиімділігін төмендетеді.
Ультрадыбыстық диагностиканың дәлдігі дәрігердің біліктілігі мен аппарат класына ғана емес, едәуір дәрежеде ұрық санына, ұрықтың орналасуына, қағанақ суының мөлшеріне және пациентте семіздіктің болуына да байланысты.
Ұрықтың анатомиясын бағалаумен қатар, 22–24 аптада жүктіліктің кейінгі мерзімдерінде әртүрлі асқынулардың дамуын болжау үшін жатыр артериялары мен кіндік бауы артерияларындағы қан ағымын бағалауға болады.
Үшінші зерттеу (32–34 апта) жүктіліктің кеш мерзімдерінде ғана білінетін даму ақауларын анықтау үшін қажет. Сонымен қатар 32–34 апта аралығында ұрықтың құрсақтағы жағдайын бағалау және босануға дейінгі кезең мен босану кезіндегі кейбір асқынуларды болжау үшін қосымша зерттеулер (допплерография, кардиотокография) жүргізіледі.
Осы мерзімде пайда болатын ұрық дамуының тежелуі жағдайлардың басым көпшілігінде жатыр–плацента–ұрық кешеніндегі бұзылыстармен байланысты екенін атап өту қажет. Сондықтан допплерография арқылы қан ағымын тиісті түрде бағалап, кардиотокография көмегімен ұрық жағдайының нашарлау белгілерін анықтау керек.
Жүктіліктің мерзімі тұрақты 28 күндік етеккір циклі кезінде соңғы қалыпты етеккірдің бірінші күнінен бері өткен апталарды санау арқылы анықталады. Бұл жұмыртқа жасушасының аналық безде етеккір циклінің бірінші күнінен бастап дамитындығына, ал оның ұрықтануы шамамен екі аптадан кейін болатынына байланысты. Жүктіліктің мерзімі ұрықтанған күннен емес, жұмыртқа жасушасы дами бастаған кезден есептеледі.
Жүктілік әдетте 40 аптаға созылады (қалыптысы 38–42 апта). Болжамды босану күнін соңғы қалыпты етеккірдің бірінші күнінен бастап 40 апта санау арқылы анықтайды.
Жүктілік кезіндегі УДЗ ұзақтығы көптеген факторға байланысты және бірнеше минуттан бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Кәдімгі УДЗ-нің жағымсыз салдары осы уақытқа дейін сипатталмағанымен, зерттеу жүргізетін дәрігер ультрадыбыстың ұрыққа әсер ету уақытын барынша азайту үшін оны мүмкіндігінше тез аяқтауға тырысады.
Ұрықтың қолайсыз қалпы, жүктіліктің мерзімі, әйелдің теріасты май қабатының қалың болуы, ультрадыбыс өтетін тіндердің жеке ерекшеліктері және қолданылатын аппарат кескін алуды қиындатса, зерттеу уақыты ұзарады. Алынатын кескіннің сапасы осының бәріне байланысты. Сондықтан ультрадыбыстық зерттеу хаттамасында ұрықтың тексерілуі тиіс барлық ағзалары қаралмағаны көрсетілуі мүмкін.
Жүктілік кезіндегі УДЗ ұзақтығы көптеген факторға байланысты және бірнеше минуттан бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Кәдімгі УДЗ-нің жағымсыз салдары осы уақытқа дейін сипатталмағанымен, зерттеу жүргізетін дәрігер ультрадыбыстың ұрыққа әсер ету уақытын барынша азайту үшін оны мүмкіндігінше тез аяқтауға тырысады.
Ұрықтың қолайсыз қалпы, жүктіліктің мерзімі, әйелдің теріасты май қабатының қалың болуы, ультрадыбыс өтетін тіндердің жеке ерекшеліктері және қолданылатын аппарат кескін алуды қиындатса, зерттеу уақыты ұзарады. Алынатын кескіннің сапасы осының бәріне байланысты. Сондықтан ультрадыбыстық зерттеу хаттамасында ұрықтың тексерілуі тиіс барлық ағзалары қаралмағаны көрсетілуі мүмкін.
Ультрадыбыстық зерттеу — ұрықтың әртүрлі ауруларының босануға дейінгі диагностикасының негізі, ең ақпаратты әрі қолжетімді әдіс.
Көптеген шетелдік зерттеу стандартты В режиміндегі ультрадыбыстық зерттеудің ұрық үшін қауіпсіз екенін дәлелдеген. Жүктілік кезінде оны маңызды ақпарат алу үшін қанша рет қажет болса, сонша рет жүргізуге болады.
Мәселе тек қай мерзімдердің ең ақпаратты болатынында. Жүкті әйелдердің көпшілігіне жасалатын сансыз ультрадыбыстық зерттеулер негізінен зиянсыз, бірақ көбіне ұрық туралы қосымша ақпарат бермейтіндіктен, мағынасыз болады. Ультрадыбыстық пренаталдық диагностиканың жетекші шетелдік және отандық мамандары жүктілік кезіндегі зерттеулерде «қажет болғанша ғана аз» қағидатын ұстанады.
Біз бұл қағидатты толық қолдаймыз. Зерттеуді тек зерттеу үшін жүргізуді әдепке сай емес деуге болады, өйткені пренаталдық диагностикадағы барлық әрекет «зиян келтірме» талабына сай болып, ұрыққа уақтылы әрі дәл диагноз қоюға бағытталуы тиіс.
Жоқ. Қалыпты тін мен қатерлі жаңа түзілімнің арасында қалыпты болып саналмайтын, бірақ әлі қатерлі ісікке жатпайтын өзгерістер болады. Бұл өзгерістер АТИПИЯ немесе дисплазия деп аталады. Олардың айқындық дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін (жеңіл, орташа, ауыр).
Гистологиялық зерттеуде ота немесе биопсия кезінде (пациенттен тіннің бір бөлігін кесіп алу) алынған тін бөліктері зерттеледі. Бұл ретте ағзаның құрылымы мен тіндердің өзара орналасуы сақталады. Ал цитологиялық зерттеуде жағындылар зерттеледі: олардағы сол жасушалар, әдетте, бір-бірінен бөлек жатады немесе аздаған жасушалардан тұратын құрылымдар түзеді. Яғни гистология патологиялық үдерісті тін деңгейінде, ал цитология жасуша деңгейінде зерттейді.
Гистологиялық зерттеуге материал (биопсия, операциялық материал) тапсырған пациенттерді қатерлі үдерістің белгілері бар ма деген сұрақ мазалайды. Көбіне гистологиялық қорытынды түзілімнің қатерсіз екенін көрсетеді, кейде «атипиямен» деп жазылады.
Міндетті түрде! Жіңішке инелі биопсиядан сіз де, дәрігеріңіз де аса құнды ақпарат алуға тиіссіз. Егер бастапқы материалда нақты диагноз қоюға ақпарат жеткіліксіз болса, биопсияны қайталау қажет. Зерттеудің ақпаратсыз болуын биопсия жасаған мамандардың біліктілігі төмендігінің немесе қателігінің салдары деп санауға болмайды. Көптеген клиникада қайталама зерттеу беделін сақтау үшін тегін әрі кезексіз жүргізіледі.
Жіңішке инелі биопсия бақылау әдісі емес. Егер бастапқы зерттеуде жеткілікті ақпарат алынса, биопсияны қайталау қажет емес. Қайталама биопсия бірінші зерттеу түйіннің қатерсіз екенін көрсеткенімен, кейін түйін тұрақты түрде өскенде немесе күмәнді белгілер (дауыстың қарлығуы, жөтел, жұтыну мен тыныс алудың бұзылуы) пайда болғанда ғана жасалуы мүмкін.
Клиниканы таңдау үшін онда аптасына қанша биопсия жасалатынын білу керек. Аптасына кемінде 40 жіңішке инелі биопсия жасайтын бригада білікті деп саналады. Сондай-ақ бұл зерттеуді қалқанша безі ауруларын диагностикалау және емдеумен айналысатын мамандандырылған орталықтарда жасатқан жөн. Бұл биопсияның сапалы жүргізілуіне қосымша кепіл болады.
Көптеген зерттеу биопсиядан кейін ісіктің таралмайтынын анықтаған. Пункция түйіннің өсу жылдамдығын да өзгертпейді. Түйіннің өсуі мүлде басқа факторларға байланысты.
Инені дәл бағыттау үшін УДЗ аппараты қолданылады. Дәрігер иненің қайда бағытталғанын анық көреді, сондықтан оның басқа ағзаларға түсуі болдырылмайды.
Бұл — әдетте бөксеге немесе қолға салынатын кәдімгі ине, тек мойынға салынады! Сондықтан анестезия қажет емес. Анестезияның өзі де сол инені салу болғандықтан, оны жасатсаңыз, бір иненің орнына 2, 3 немесе одан да көп ине салынады.
Талдауларды тегін тапсыруға мүмкіндік беретін екі бағдарлама бар.
Бірінші бағдарлама — «АПП». Ол бойынша емханалар біздің орталықпен шарт жасасады. Осы бағдарлама аясында биохимиялық талдауларды, гормондарды, В, С вирустық гепатиттерінің маркерлерін, онкомаркерлерді анықтауды, сондай-ақ серологиялық және ИФТ талдауларын тегін тапсыруға болады (қаражатты емхана аударады). Бұл жерде контингентке шектеу жоқ: жолдаманы емханаға тіркелген кез келген адамға бере алады.
Екінші бағдарлама — «Диагностикалық зерттеулер» республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Осы бағдарлама бойынша биыл алғаш рет ҚР Үкіметінің №2136 қаулысына сәйкес пациенттердің (18 жасқа дейінгі балалар, зейнеткерлер, жүкті әйелдер, мүгедектігі бар адамдар, жеңілдік алушылар) иммундық мәртебесіне зерттеу — иммунофенотиптеу жүргізіледі.
Біздің клиникалық-диагностикалық зертхана қызметкерлерінің еңбегін жоғары бағалағаныңыз үшін рақмет. ҚР Денсаулық сақтау министрлігі мен SLST (АҚШ-тың Клиникалық және зертханалық стандарттар институты) зертхананы Қазақстанның Оңтүстік өңірінің өңіраралық сараптамалық зертханасы ретінде таңдауы осы бағаны растайды. Қазіргі уақытта зертхана ISO15189-2015 стандартына сәйкестігі бойынша халықаралық аккредиттеуге өтінім берді.
Балаңыздың мінез-құлқы мен үлгерімінің төмендігі сізді қынжылта ма? Өзіңізді нашар ата-анамын деп ойлайсыз ба? Балаңызда ЗТГБ (зейін тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы) болуы ықтимал.
Бірақ қынжылудың қажеті жоқ. ЗТГБ-ны тиімді емдеуге болады. Балаңыздың жағдайын түсіну арқылы оған көмектесе аласыз.
ЗТГБ дегеннің не екенін бірге түсініп көрейік
Мұндай диагнозы бар балалар зейінін шоғырландыруда қиналады, сондықтан мектептегі тапсырмаларды үнемі орындай алмайды. Олардың қателері көбіне зейінсіздіктен болады. Түсіндіруді тыңдамайды, шамадан тыс қимылдайды, орындарынан тұрып, бұрылып, тыныш отырып сабаққа зейін қоюдың орнына көптеген қажетсіз әрекет жасайды. Мұндай балаларды тіл алмайтын, отбасын және сыныптастарын «мазалайтын» деп санайды. Сабақты үнемі бұзатындықтан, мұғалімдер оларды ұнатпайды.
Шын мәнінде мұндай мінез-құлықтың себебі — мидың кейбір бөлімдеріндегі белгілі бір биологиялық белсенді заттардың жеткіліксіздігі.
Егер балаңызда төменде аталған белгілер болса, шұғыл түрде невропатологқа жүгінуіңіз керек.
- Зейінсіздік. Балалар ұмытшақ болады, зейінін шоғырландыруы қиын. Заттары мен мектеп құралдарын жиі жоғалтады. Сөйлескенде, оларға айтылған сөзді тыңдамайтындай әсер қалдырады.
- Импульсивтілік. Сабақта бала мұғалім сұрағын аяқтамай жатып жауапты айқайлап айтады, үнемі сөзді бөледі.
- Гипербелсенділік. Балалар шыдамсыз, тынымсыз, бір орында ұзақ отыра алмайды. Мұндай балаларды «тоқтамайтын» деп сипаттайды
ЗТГБ-ның себептері қандай?
- Нақты себебі әлі анықталмаған. Алайда мамандардың бақылаулары балада ЗТГБ даму ықтималдығын арттыратын бірқатар факторды анықтады.
- Тұқым қуалауға бейімділік (аурудың генетикалық табиғаты).
- Жүктілік кезінде алкоголь ішу және темекі шегу, мерзімінен бұрын босану.
- Ерте балалық шақтағы жарақаттар мен инфекциялық аурулар.
ЗТГБ бар баланың мінез-құлқына төзу көбіне қиын. Ата-аналар өздерін кінәлі сезініп, ұялады. Бірақ балада ЗТГБ болуы оны нашар тәрбиеледіңіз дегенді білдірмейді. ЗТГБ — тиісті диагностика мен дұрыс емдеуді қажет ететін ауру. Баланың өзіне деген сенімін арттыруға, мектеп пен үйдегі мінез-құлқын қалыпқа келтіруге, басқа балалармен және ересектермен қарым-қатынасын жеңілдетуге болады. Оның әлеуетін ашып, толыққанды өмірге оралуына көмектесуге болады.
ЗТГБ бар бала дәрігердің тиісті бақылауын, психологиялық көмек пен ата-анасының қолдауын қажет етеді. Баланың мінез-құлқын тәрбиешілер мен мектеп мұғалімдерінен міндетті түрде сұрап біліп отырыңыз. Мұндай балалар ерекше назарды қажет етеді.
Емдеу кешенді түрде, дәрілік ем мен психологиялық түзетуді ұштастыра жүргізіледі. Емдеуде ата-ананың да рөлі зор:
Ең бастысы — күн тәртібін сақтау. Бала күн сайын бір уақытта тұрып, тамақтанып, серуендеп, сабақ оқып, ұйықтауға жатуы керек.
Үйреншікті әрекеттер жүйке жүйесінің жұмысын үйлестіреді, ал тәртіптен ауытқу жүйке үдерістерінің үйлесімін бұзады.
- Бала оқу материалын бірден меңгермесе, қынжылмаңыз. Онымен сабырмен сабақ оқып, қайталап, өткен тақырыптарға қайта оралыңыз.
- Сабақ кезінде қысқа, анық әрі көрнекі нұсқаулар беріңіз. Мысалы, «Төрт торкөз шегін» дегенше, саусағыңызбен көрсеткен дұрыс.
- Бала тапсырма орындағанда қасында болуыңызды сұраса, жанында отырыңыз. Көбіне оған көмек емес, жай ғана қолдауыңыз қажет.
- Баланы сабақ бойы қимылсыз отыруға мәжбүрлемеңіз, сергіту сәттерін жиі ұйымдастырыңыз. ЗТГБ бар балалардың көкет қимылы бұзылады: қалыпты тыныс алу үшін оларға қозғалу қажет! Сабақ кезінде бала шамадан тыс қозып кетсе, дене арқылы байланыс орнатыңыз (жеңіл массаж, сипау).
- Баланың тәулігіне кемінде 10 сағат ұйықтауын қадағалаңыз. Күндізгі ұйқыны да сақтаған жөн. Кешке ұйықтауы қиын болса, күндізгі дене белсенділігін арттыруға болады (бірақ кешке емес!). Баланы, әсіресе кешке, сабақпен шамадан тыс жүктемеңіз. Ақыл-ойдың қатты шаршауы ұйқысыздыққа әкелетінін есте сақтаңыз. Ал денесі шаршаса, бала қиындықсыз ұйықтайды.
- Балаға шығармашылық істерді жиі ұсыныңыз: мүсіндеу, мозаика, пазл, құрастырғыш, аппликация. Бұл қолдың ұсақ моторикасын, көру жадын, кеңістікті бағдарлауын және табандылығын дамытуға көмектеседі.
- Баланың ас мәзірінде магнийі мол тағамдардың (балық, жаңғақ, кебекті нан, жаңа піскен жемістер, жидектер, көк пияз, аскөк, ақжелкен) болуын қадағалаңыз.
- Спорт түрлерінен балаңызға жүзу, хореография, көркем гимнастика, би және үйлесімділікке бағытталған шығыс жекпе-жектері — ушу, айкидо пайдалы.
- Толқу тудыратын барлық іс-шараны (дәрігерге бару, театрда өзін дұрыс ұстау және т.б.) алдын ала талқылап, келісіп алыңыз
- Теледидар мен компьютер алдында өткізетін уақытын барынша азайтыңыз! (Күніне 30 минуттан аспасын!)
- Баланың жағдайын жақсартуға емдік ванналар көмектеседі: тұзды ванна (10 литр суға 2 ас қасық ас тұзы немесе теңіз тұзы) немесе сасықшөп қосылған ванна. Су температурасы 37–39 градус болуы керек. Рәсімнен кейін баланы 1 градус салқындау сумен шаю қажет.
- Үйде балаға мейірімді орта, сабырлы қарым-қатынас пен жұмсақ бағыт-бағдар болуына тырысыңыз. Баланың көзінше отбасылық жанжал болмасын!
Шынында да, жедел немесе созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің (СБЖ) бар екенін көрсететін талдау бар. Ол — креатининді анықтау. Біздің зертханада пациенттің креатинин деңгейі өте жоғары болатын жағдайлар жиі кездеседі. Бұл СБЖ-ның асқынған кезеңін көрсетеді. Сондықтан өзін әлі науқас сезінбейтін адамдардың өзіне креатининді анықтау және жалпы зәр талдауын тапсыру қажет. Зертханамызда креатининді анықтау 2.40 кешеніне (қант диабетін, бауыр мен бүйрек ауруларын диагностикалауға мүмкіндік беретін тесттер кешені) бекерден-бекер енгізілмеген.
Бұл — құптарлық ниет. Кейбір жағдайда адам аурудың бастапқы белгілерін сезбеуі мүмкін, ал талдаулар жасырын патологияны да анықтай алады. Мысалы, қарапайым талдау — глюкозаны анықтау қант диабетін ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік береді. Бауыр ауруларының белгісіз өтетіні белгілі: бауыр тінінде жүйке ұштары жоқ, сондықтан ол ауырмайды. Адамды ештеңе мазаламайды, бірақ АЛТ, АСТ, билирубин сияқты биохимиялық талдаулар гепатиттің барын анықтайды. Ал кейінгі тексеру (вирустық гепатит маркерлеріне ИФТ) гепатит вирусын анықтауға мүмкіндік береді.
Сондықтан денсаулығыңыздың жағдайын білгіңіз келсе, мына тексерулерден өтуге кеңес беремін:
- Қан мен зәрдің жалпы талдауы (кодтары 1.14 және 1.29)
- АЛТ, АСТ, билирубин, глюкоза, тимол сынамасы, сілтілік фосфатаза, ЛДГ, креатинин — 2.40 кешені
- ТТГ (қалқанша безінің жағдайын скринингтік бағалау — коды 4.3)
- 40 жастағы және одан асқан ерлерге қуықасты безінің аденомасы мен қатерлі ісігін анықтау үшін ПСА (простатаға тән антиген).
Бұл екі зерттеу де ағзалар мен тіндердің кескіндерін (белгілі бір қалыңдықтағы кесінділерін) алуға мүмкіндік береді, бірақ олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар:
- жұмыс істеу қағидаты бойынша;
- сезімталдығы бойынша.
Жұмыс істеу қағидаты (физикалық негіздері)
Компьютерлік томографта кескін алу үшін рентген сәулелері қолданылады. Магниттік-резонанстық томографта кескін алудың негізінде күшті магнит өрісі жатыр. КТ тек көлденең кесінділерді, ал МРТ оператор белгілеген әртүрлі жазықтықтағы кесінділерді алады. КТ кезінде тамырлар мен ішкі ағзалардың сапалы кескінін тек құрамында йод бар контраст зат арқылы алуға болады. МРТ кескінінің жоғары ажыратымдылығы ағзалар мен тамыр құрылымдарын контрастсыз зерттеуге мүмкіндік береді.
Сезімталдық (КТ және МРТ кезінде қандай тіндер мен ағзалар жақсырақ көрінеді).
КТ сүйек құрылымдарын жақсырақ «көреді». Сондықтан КТ сүйек зақымдарын диагностикалауға өте қолайлы. Сонымен қатар КТ-да жаңа қан кету жақсы көрінеді, сол себепті оны бас, кеуде, құрсақ қуысы мен кіші жамбас жарақаттары бар науқастарды, сондай-ақ ерте (!) кезеңдегі инсультті зерттеу үшін қолданады.
МРТ-да сүйектер де көрінеді, бірақ жұмсақ тіндер (шеміршек, бұлшықет, байлам, ми және т.б.) жақсырақ бейнеленеді. Сондықтан байламның үзілуіне, омыртқааралық диск жарығына күдік болса, МРТ көрсетілген. Нейрохирургия мен неврологияны МРТ-сыз елестету мүмкін емес (бұрынғы ми жарақаттарын, кеш (!) кезеңдегі инсультті, жұлын мен ми ісіктерін диагностикалау және т.б.).
Пациент жүкті болса немесе жүкті болуы мүмкін болса, бұл туралы зерттеуді жүргізетін дәрігерге міндетті түрде айтуы керек.
МРТ компьютерлік томография мен рентгенографияға қарағанда әлдеқайда қауіпсіз, өйткені бұл әдісте рентген сәулелері қолданылмайды. Алайда МРТ денені аздап қыздырады, сондықтан жүктіліктің алғашқы 3 айында аса қажет болмаса, оны жасамауға тырысады. Екінші және үшінші триместрде МРТ қауіпсіздеу деп саналады, бірақ зерттеуді босанғанға дейін кейінге қалдыру мүмкін болса, жүктіліктің аяқталуын күтеді.
МРТ алдында тамақтану немесе сұйықтық ішу жөніндегі нұсқаулар зерттеу түріне байланысты. Арнайы нұсқау берілмесе, әдеттегі күн тәртібін сақтап, дәрілерді әдеттегідей қабылдауға болады.
Ми, омыртқа және буындар МРТ-сына дайындық қажет емес.
Кіші жамбас ағзаларының (қуық, қуықасты безі, жатыр, жатыр қосалқылары) МРТ-сына дайындық
Зерттеу қуық орташа толған кезде жүргізіледі. Зерттеу алдында 2–3 сағат бойы зәр шығармай, рәсімге 1 сағат қалғанда 0,5 л газсыз сұйықтық ішу қажет. Зерттеу қарсаңында ішекті тазалауға кеңес береміз: іш жүргізетін дәрілерді қолданып, күн соңында міндетті түрде тазалау клизмасын жасау керек. Зерттеуге 30–40 минут қалғанда спазмолитик («Но-шпа», «Дротаверин») қабылдауды ұсынамыз. Әйелдер етеккір циклінің күнін көрсетуі маңызды.
Құрсақ қуысы ағзаларының (бауыр, өт қабы, ұйқыбез, көкбауыр) МРТ-сына дайындық
Құрсақ қуысы ағзаларының МРТ-сы ашқарынға жүргізіледі. Зерттеуді таңертең жүргізу мүмкін болмаса, жеңіл таңғы ас ішуге болады. Тексеруге 2–3 күн қалғанда шлаксыз диетаға көшу қажет: ішекте газ түзілуін күшейтетін өнімдерді (өсімдік талшығына бай шикі көкөністер, қаймағы алынбаған сүт, қара нан, бұршақ тұқымдастар, газдалған сусындар, сондай-ақ жоғары калориялы кондитерлік өнімдер — бәліштер мен торттар) шектеу керек. Осы кезеңде метеоризмді азайту үшін ферменттік препараттар («Фестал» немесе «Мезим-форте») мен энтеросорбенттерді (дене салмағының әр 10 кг-на 1 таблеткадан белсендірілген көмір немесе күніне 3 рет 1 таблеткадан «Эспумизан») қабылдаған жөн. Зерттеуге 30–40 минут қалғанда спазмолитик («Но-шпа», «Дротаверин») қабылдауға кеңес береміз. Барлық дәрілік препарат қарсы көрсетілімдер болмаған жағдайда ғана қабылдануы тиіс.
Жүкті болсаңыз, зерттеу алдында бұл туралы дәрігерге міндетті түрде хабарлаңыз. Жүктілік МРТ-ға қарсы көрсетілім емес, бірақ магнит өрісінің ұрыққа әсері толық анықталмаған. Жүктіліктің алғашқы 3 айында МРТ жүргізу ұсынылмайды: тексеруді кейінге қалдырған немесе балама әдісті таңдаған дұрыс.
МРТ кабинетінің қызметкерлеріне денсаулығыңыздағы кез келген елеулі мәселе немесе жақында жасалған хирургиялық операция туралы хабарлауыңыз керек. Кейбір аурулар, мысалы бүйрек аурулары, контраст затты таңдауға әсер етеді.
Зерттеу жүргізілетін бөлмеге мына заттар мен құрылғыларды алып кіруге ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ:
Металл заттар (зергерлік бұйымдар, соның ішінде денедегі пирсинг, тиындар, кілттер, түйреуіштер, шаш қыстырғыштар және т.б.) магнит өрісіне түскенде нәтижелерді бұрмалайды.
Мүмкін болса, тіс протездерін зерттеу алдында шешкен дұрыс.
Киімнің металл сыдырма, тойтарма, сым және белдік тоғасы сияқты бөліктері де осы себептермен сканерлеуге үйлеспейді. Сізге арнайы халат берілуі немесе металл сыдырмасы жоқ өз киіміңізді кию ұсынылуы мүмкін.
Электрондық жабдықтар (сағат, кредиттік карта, телефон және т.б.) магнит өрісіне түскенде істен шығуы мүмкін.
Ішкі импланттар. Пайда болатын магнит өрісі импланттардың дұрыс жұмысына қолайсыз әсер етуі мүмкін.
- ішкі (орнатылған) дефибриллятор;
- кардиостимулятор;
- кохлеарлық (құлақ) имплант;
- ми аневризмасы кезінде қолданылатын бекіткіштердің кейбір түрлері;
- дәрілік заттардың дозаторлары.
- Мына импланттары бар пациенттер үшін МРТ ҚАУІПСІЗ:
- жүректегі жасанды қақпақшалар;
- коронарлық тамырларға орнатылған стенттер (толық қауіпсіздік үшін стент нұсқаулығында МРТ жасатуға болмайтын мерзім көрсетіледі. Ол шамамен 8 апта, кейде 6 айға дейін болуы мүмкін).
Ортопедиялық хирургияда қолданылатын металл нысандар қауіп тудырмайды, бірақ МРТ-ға кедергі келтіруі мүмкін (дәл металл құрылым тұрған аймақ зерттелсе). Магнит өрісімен темір, кобальт, никель әрекеттеседі. Осы металдар тізе, жамбас-сан және басқа буындардың эндопротездерін, пластиналарды, бұрандалар мен штифтерді жасауда жиі қолданылады. Титан құрылымдары кескінді ең аз бұрмалайды.
- эндопротездер, бұрандалар, пластиналар, хирургиялық бекіткіштер;
- қапсырмалар, алынбайтын тіс протездері, тіс импланттары.
Клаустрофобиясы (жабық кеңістіктен қорқу) бар кейбір адамдар мазасызданады. Алайда ішкі байланыс жүйесі арқылы басқару бөлмесіндегі операторлармен тұрақты байланыста болатыныңызға сенімді бола аласыз. Олар кез келген сәтте көмектесе алады. Кейбір жағдайда зерттеу кезінде досыңыздың немесе туысыңыздың қасыңызда болуына мүмкіндік бар. Ол сканерлеу бөлмесінде отырып, сізбен сөйлесе алады.
Магниттік-резонанстық томография — ядролық магниттік резонанс құбылысын пайдаланатын зерттеу әдісі.
МРТ әдісі адам ағзасы үшін қауіпсіз. Магнит өрісі мен радиотолқындар адам ағзасына зиянды әсер етпейді.
- Орталық және шеткі жүйке жүйесінің әртүрлі бұзылыстарын, ми мен жұлын ісіктерін диагностикалау;
- Мидың дегенеративті ауруларын (Альцгеймер ауруын) диагностикалау;
- гипофиз ауруларын диагностикалау;
- мұрын маңы қойнауларының, көз ұясының, ішкі құлақтың ауруларын диагностикалау;
- Ми тамырлары дамуының туа біткен ауытқуларын анықтау;
- Инфекцияларды, сүйек пен буын, жұмсақ тін және сіңір-байлам аппараты зақымдарын диагностикалау;
- Омыртқа мен буындардың дегенеративті ауруларын диагностикалау;
- Бауыр, ұйқыбез, бүйрек және көкбауырдың ісіктері мен басқа ауруларын диагностикалау;
- Сүт безінің қатерлі ісігін диагностикалау;
- Несеп-жыныс жүйесі ауруларын диагностикалау, онкоурология, онкогинекология.
Дененің зерттелетін бөлігіне қосымша катушка орнатылады. Зерттеу кезіндегі әдеттегі қалып — жылжымалы үстелде шалқасынан жату. Шалқасынан жату мүмкін болмаса (қатты ауырсыну, қисаю), қырынан жатуға болады.
Зерттеудің өзі ауыртпайды. Сіз магнит өрісі мен радиотолқындарды сезбейсіз.
Зерттеу кезінде магниттің ішкі бөлігі қайталанатын тарсыл және басқа шу шығарады. Төмен өрісті томографта құлақты шудан қорғау құралдары қарастырылмаған.
МРТ зерттеуі 15–40 минутқа, кейде бір сағатқа немесе одан да ұзаққа созылады. Зерттеу кезінде тыныш тыныс алып, басыңыз бен денеңізді қимылдатпаңыз. Қозғалыс кескіндерді бұрмалауы мүмкін.
Аппаратымыздың техникалық сипаттамаларына байланысты салмағы 105 кг-нан асатын пациенттерге зерттеу жүргізілмейді.
Зерттеу нәтижелері келесі күні сағат 18:00-де дайын болады (жоспарлы тәртіппен). Нәтижелерді тікелей МРТ кабинетінен ала аласыз. Сондай-ақ зерттеуден кейін бірден икемді/қатты тасымалдағыштағы (пленка/CD-R дискісі) кескіндер беріледі.
Қосымша (стандарттан тыс) кескіндер қажет болса, сізге ыңғайлы уақытты келісіп, қайталама зерттеуге келуіңізді сұрауы мүмкін.
Теориялық тұрғыдан өт-тас ауруының (ӨТА) болуының өзі хирургиялық емге көрсетілім болып саналады. Алайда бұл жағдайда операцияға көрсетілімдер салыстырмалы және абсолютті болып бөлінеді.
Егер адамды бұрын ауырсыну мазаламаса және ӨТА кездейсоқ анықталса, хирургиялық емді біраз кейінге қалдырып, денсаулығына мұқият көңіл бөлуге болады: гастроэнтерологқа тексеріліп, емделу, диета мен тамақтану тәртібін сақтау, артық тамақтанудан бас тарту қажет. Бұл жағдайда операцияны кейінге қалдыруға болады. Міндетті түрде білікті хирургтың бақылауында болып, УДЗ арқылы өзгерістерді қадағалау керек. Ал егер пациентте көбіне диетаны бұзуға байланысты мезгіл-мезгіл ауырсыну пайда болып, УДЗ кезінде бауыр мен ұйқыбезде айқын өзгерістер байқалса, келесі ұстаманы күтудің қажеті жоқ.
Адам өт қабынсыз толыққанды өмір сүреді, өйткені ағза жаңа жағдайға едәуір тез бейімделеді. Бірақ бұл қайта бейімделу кезеңі толығымен пациенттің өзіне байланысты. Дәрігердің ұсынымдарын толық сақтаса, бұл кезең ауыртпалықсыз өтеді.
Сұрағыңызға жауап таппадыңыз ба?Бізбен байланысыңыз, қажетті ақпаратты береміз. |
Сұрақ қою
|
